Ҫӑлкуҫ

Ҫӑлкуҫ — ҫӗр айӗнчи шывсем ҫӗр пичӗ ҫине е шыв айӗнчи ҫӗр ҫине тухни (шыв айӗнчи ҫӑлкуҫ).

Ҫӑлкуҫсем пулса кайни тӗрлӗ факторсемпе сӑлтавланма пултарать:

• шывлӑ горизонтсем хальхи рельефӑн япӑх формисемпе (тӗслӗхрен, юханшыв айлӑмӗсемпе, варсемпе, ҫырма-ҫатрасемпе, кӳлӗ котловинӗсемпе) хӗресленнипе;
• ҫӗр-шывӑн геологипе тытӑм уйрӑмлӑхӗсемпе (ҫурӑксем, тектоникӑлла пӑсӑлу зонисем, сирпӗнекен тата юшкӑнлӑ породӑсен ҫыхӑнӑвӗсем пулни),
• шыв куҫакан породӑсен фильтраци пӗрпеклӗхӗпе тата ыт. те.

Ҫӑлкуҫ тӗсӗсем: ҫӳлелле хӑпаракан — пусӑмлӑ тата аялалла анакан — пусӑмсӑр; вӑхӑтлӑха ӗҫлекен (сезонлӑ) тата ялан ӗҫлекен тата ытти те.

Температура тӑрӑх ҫӑлкуҫсем сивӗ, ӑшӑ, вӗри тата вӗрекен ҫине пайланаҫҫӗ.

А. М. Овчинников совет гидрогеологӗн классификацийӗпе шывӗсем апатланнине кура ҫӑлкуҫсене виҫӗ ушкӑна: верховодка, тӑпраллӑ (грунтовӑй) е артезиан уйӑраҫҫӗ.

Пӗрремӗш ушкӑнӑн верховодкӑпа апатланакан ҫӑлкуҫӗсем, яланах аэраци зонинче вырнаҫнӑскерсем, дебитӑн (пӗтӗмпех пӗтичченех), шывӑн хими тытӑмӗн тата температурин тӑрук улшӑнаҫҫӗ.

Ҫӗр айӗнчи шывсемпе тӑранса пурӑнакан ҫӑлкуҫсем вӑхӑтра ҫирӗп пулнипе палӑрса тӑраҫҫӗ, анчах ҫавӑн пекех дебит, состав тата температура сезонри улшӑнусене те пӑхӑнаҫҫӗ. Вӗсем эрозиллӗ (юханшыв сечӗ тарӑнланнипе тата шыв сийлӗ горизонтсем уҫӑлнипе пулакан), контактлӑ (тӗрлӗ шыв витӗр тухакан породӑсен контактӗсемпе ҫыхӑннӑ) тата ҫуталакан (яланхилле ҫӳлелле хӑпаракан, сийсен фациаллӑ улшӑнӑвӗпе е тектоникӑллӑ пӑсӑксемпе ҫыхӑннӑ) пайланаҫҫӗ.

Артезиан шывӗсен ҫӑлкуҫӗсем режимӑн чи ҫирӗплӗхӗпе палӑрса тӑраҫҫӗ; вӗсене артезиан бассейнӗсене пушатакан облаҫсемпе ҫыхӑнтарнӑ.

Ҫӑлкуҫ шывӗсен хими тата газ тытӑмӗ тӗрлӗрен; ӑна, тӗпрен илсен, пушатакан ҫӗр айӗнчи шывсен составӗпе тата районӑн пӗтӗмӗшле гидрогеологи условийӗсемпе палӑртаҫҫӗ.

Шывсем ҫӗр пичӗ ҫине тухнин паллисемпе ҫӑлкуҫсене виҫӗ тӗс ҫине пайлаҫҫӗ: реокренсем, лимнокренсем тата гелокренсем.

Реокрен ансӑр та хӑвӑрт юхакан ҫырма пулать, вӑл тӑвайккипе юхса тепӗр пысӑкрах шыва юхса кӗрет. Сӑртсен тайлӑмӗсене е тӗпӗсене, юханшыв айлӑмӗсен тайлӑмӗсене е урӑх эрозиллӗ касӑсене килӗштерет.

Лимнокрен тухнӑ ҫӗрте пысӑках мар юхакан шыв кӳленчӗкӗ, "ванна" текенни, пулать, унтан ҫырма юхса тухать. Лимнокренлӑ ванна тӗпӗнче час-часах грифонсем курӑнаҫҫӗ, вӗсем тӑрӑх ҫӗр айӗнчи шывсем кӑнтӑрлахи ҫӗр ҫине кӗреҫҫӗ. Грифон-шыв яракан канал (патак), ҫиелте чашӑк евӗр путӑкпа вӗҫленет.

Ҫӗр айӗнчи шывсем пӗр тикӗс ҫӗр ҫине нумай пӗчӗк тухнисем гелокрен пулса тӑраҫҫӗ, ӑна яланах путлӑхлӑ, шурлӑхлӑ вырӑн кӑтартса парать. Ҫывӑх вырнаҫнӑ темиҫе гелокрен пӗрлешӗвӗ кренополь пулать. Яланах гелокренран е кренопольтен пӗр е темиҫе ҫӑлкуҫ ҫырмисем пӗчӗк дебитпа пуҫланса каяҫҫӗ. Гелокренсем хӗллехи тапхӑрта, сӑмахран, тӗппипех шӑнмаҫҫӗ.

Тӗнчери чи пысӑк ҫӑлкуҫсем:

• Воклюз (Франци)
• Красный Ключ (Раҫҫей)
• Ааштопф (Германи)

Галерея

• 
  ҫӑлкуҫ
• 
  Онега юханшывӗн ҫӗр айӗнчи шывсен хӑватлӑ тухӑвӗ
• 
  Оймапинар шыв усравӗнчи ҫӑлкуҫ

Ҫавӑн пекех пӑхӑр

• Вӑтам океанри ту хырҫисен гидротермаль ҫӑлкуҫӗсем
• Ӗҫмелли фонтан
• Грот-ҫӑлкуҫ
• Ҫӑлкуҫсене илем кӳресси

Литература

• Альтовский М. Е. Классификация родников // Вопросы гидрогеологии и инженерной геологии, Сб. 19. М., 1962.
• Иностранцев А. А. Источники, ключи или родники // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
• Климентов П. П. Общая гидрогеология. М., 1977.
• Овчинников А. М. Общая гидрогеология. М., 1955.